मान्सूनचा ‘पॅटर्न’:एल निनो अन मान्सून बदलामुळे विदर्भ, नाशिक-संभाजीनगर विभाग संकटात! रब्बी हंगामाला फटका

महाराष्ट्रात मान्सूनचा पॅटर्न गेल्या पाच वर्षांत (2021 ते 2025) बदलत आहे. 5 वर्षांत जून महिन्यात पावसाचे दिवस कमी-अधिक ( 7 ते 22) होत आहेत. त्यातच ‘कमी दिवसांत अतिवृष्टी’ म्हणजे ‘इंटेन्स स्पेल’ होत असल्याने पिकांचे नुकसान होत आहे. महाराष्ट्र सरकारचा ‘महावेध’ प्रकल्प स्कायमेटच्या सहकार्याने 2,335 स्वयंचलित हवामान केंद्रांद्वारे अचूक हवामान माहिती पुरवतो. या प्रकल्पाच्या ‘महारेन’ प्रणालीतून प्राप्त अधिकृत आकडेवारीचे विश्लेषण केले असता, राज्याची पावसाची सरासरी जरी कागदावर 99 टक्क्यांच्या आसपास दिसत असली, तरी प्रादेशिक पातळीवर भीषण असमतोल निर्माण झाला आहे. गेल्या पाच वर्षांत कोकण आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील बंपर पावसामुळे राज्याची एकूण सरासरी भरून निघाली. इतर विभागात अपेक्षित पाऊस बरसला नाही. यंदा सलग तिसऱ्या वर्षी छत्रपती संभाजीनगर (मराठवाडा), नाशिक विभाग (उत्तर महाराष्ट्र) आणि विदर्भ संकटात सापडण्याची चिन्हे आहेत. पावसाचे दिवस घटल्याचा शेतीवर परिणाम हवामान विभागातील वैज्ञानिक एस. डी. सानप म्हणाले की, जूनमध्ये 10 ते 11 दिवसांतच महिन्याचा 80% पाऊस पडतो, तेव्हा शेतात पाणी साचून पेरणी कुजते किंवा वाहून जाते. उर्वरित महिना कोरडा गेल्याने पिके करपतात आणि दुबार पेरणीची वेळ येते. ‘इंटेन्स स्पेल’मुळे पाणी वेगाने वाहून जाताना सुपीक मातीचा वरचा थर वाहून नेतो. त्याने जमिनीची सुपीकता घटते. कमी दिवसांत जास्त पावसाने विहिरी कोरड्याच राहतात. त्याचा फटका रब्बी हंगामाला बसतो. एल निनोचा परिणाम नागपूरच्या प्रादेशिक हवामान केंद्रातील डॉ. प्रवीणकुमार यांनी सांगितले की, 2023 मध्ये अत्यंत तीव्र एल निनोमुळे ऑगस्टमध्ये छत्रपती संभाजीनगर विभागात केवळ 7 दिवस पाऊस पडला (54.3 मिमी, 28.1%). 2018मध्ये मध्य एल निनोमुळे जूनमध्ये 25, जुलै 26, ऑगस्ट 23 आणि सप्टेंबरमध्ये 8 दिवस पाऊस पडला. 26 जिल्ह्यांतील 151 तालुक्यांत दुष्काळ जाहीर करावा लागला. 2015 मध्ये गेल्या 140 वर्षांतील हा सर्वात तीव्र एल निनो होता. ज्यामुळे मान्सूनमध्ये 30% ते 40% घट झाली. लातूरचे मांजरा धरण कोरडेठाक झाले. लातूरला विशेष वॉटर ट्रेनने पाणी पुरवावे लागले होते. 2009 हे तीव्र एल निनोचे वर्ष होते. जुलै व ऑगस्ट महिन्यांत पावसाने संपूर्ण दांडी मारल्यामुळे खरीप पिके पूर्ण करपली होती. मराठवाडा, मध्य महाराष्ट्रात आज पावसाची शक्यता नाशिक | मराठवाडा, मध्य महाराष्ट्रात 14 जून रोजी तुरळक ठिकाणी वारा, विजेच्या कडकडाटासह पाऊस तसेच उष्णतेच्या लाटेची शक्यता आहे. 15 ते 19 जून तुरळक ठिकाणी पाऊस होऊ शकतो. 25 जून ते 1 जुलै दरम्यान मान्सूनचे वारे वाहतील.पण पावसाची शक्यता धूसर आहे. विदर्भात 14 ते 17 जून तुरळक ठिकाणी मेघगर्जनेसह पाऊस पडू शकतो. सेवानिृत्त हवामान शास्त्रज्ञ माणिकराव खुळे म्हणाले की, सध्या मान्सूनपूर्व पावसाचे वातावरण तयार झाले आहे. रविवारी मध्य महाराष्ट्र, मराठवाडा तापलेला असेल. गेल्या 5 वर्षांतील जूनमधील पाऊस व त्याचा परिणाम असा वर्ष विभाग/जिल्हा पावसाचे दिवस पाऊस (%) सद्य:स्थिती आणि परिणाम 2025 संभाजीनगर 11 दिवस 80.2% पावसाचे दिवस घटले, कोसळण्याचा नाशिक 20 दिवस 104.7% वेग वाढला. पिकांचे नुकसान.
2024 संभाजीनगर 22 दिवस 136.9% अतिवृष्टीचे दिवस: जूनमध्ये मान्सूनची नाशिक 23 दिवस 114.5% धुवाधार आणि सर्वदूर हजेरी.
2023 संभाजीनगर 7 दिवस 49.0% मोठा खंड: जून महिना कोरडा, नाशिक 8 दिवस 41.4% उत्तर महाराष्ट्र-मराठवाड्यावर संकट
2022 संभाजीनगर 17 दिवस 102.3% पाऊस सरासरीच्या आसपास. कमी नाशिक 14 दिवस 79.4% दिवसांत जास्त कोसळला.
2021 संभाजीनगर 22 दिवस 149.6% सर्वसमावेशक सुरुवात: राज्यभर नाशिक 17 दिवस 90.4% विखुरलेला, पिकांना जीवदान