रागदरबार:संगीताची लिपी लिहिणारे महामेरू, भारतीय शास्त्रीय संगीताला शास्त्रशुद्ध पद्धतीत मांडणारे पंडित विष्णू नारायण भातखंडे!

भारतीय शास्त्रीय संगीतातूनच संगीताची उत्पत्ती झाल्याचे अनेकांचे मत आहे. अनेक संगीत प्रकारांचे मुळ याच शास्त्रीय संगीतात आहे. सुपरहीट गाणे गाणाऱ्या गायकांनी सुद्धा सुरुवातीला ‘साsssss’ लावूनच तासंतास रियाज केलेला असतो. त्यामुळेच भारतीय संगीत जर एक विशाल वटवृक्ष समजले तर त्याचा मुळ खोड हा शास्त्रीय संगीताचा आहे आणि या वृक्षाच्या पारंब्या म्हणजे लोकगीत, पारंपरिक गीत, आदिवासी गीत, असे अनेक संगीत प्रकार म्हणजे पारंब्या असे म्हटले तर वावगे ठरणार नाही. भारतीय शास्त्रीय संगीतात अनेक महान गायकांनी, वादकांनी, संगीतकारांनी व संगीततज्ञांनी योगदान दिले आहे. तसे पाहायला गेले तर भारतीय शास्त्रीय संगीताचा उल्लेख सामवेदात आढळतो. त्यानंतर भरत मुनी यांनी लिहिलेल्या ‘नाट्यशास्त्र’ या ग्रंथात शास्त्रीय संगीताची विस्तृत माहिती आपल्याला पाहायला मिळते. शास्त्रीय संगीताचा पाया समजून घेत या संगीताला आणखी समृद्ध करण्यासाठी अनेकांनी अमूल्य योगदान दिले आहे. त्यातलेच एक महान संगीततज्ञ म्हणजे पंडित विष्णू नारायण भातखंडे. ‘रागदरबार’च्या आजच्या भागात आपण ज्यांनी भारतीय शास्त्रीय संगीताला लिपिबद्ध केले अशा पंडित विष्णू भातखंडे यांच्या जीवनाविषयी तसेच त्यांच्या सांगीतिक प्रवासाविषयी जाणून घेणार आहोत. भारतीय शास्त्रीय संगीताचे मुख्य दोन भाग आहेत. कर्नाटक संगीत आणि हिंदुस्तानी संगीत. कर्नाटक संगीत दक्षिण भारतीय संगीताला म्हटले जाते, तर हिंदुस्थानी संगीत म्हणजे उत्तर भारतीय संगीत. पंडित विष्णू नारायण भातखंडे यांना उत्तर भारतीय संगीताचा प्राणदाताही म्हटले जाते. बाळाचे पाय पाळण्यात: बासरीच्या सुरांनी थांबले रडणे महान संगीततज्ञ पंडित विष्णू नारायण भातखंडे यांचा जन्म 10 ऑगस्ट 1860 साली महाराष्ट्रातल्या वाळकेश्वर नावाच्या गावात कृष्ण जन्माष्टमीच्या दिवशी झाला. असे म्हणतात बाळाचे पाय पाळण्यातच दिसतात, त्याच प्रकारे विष्णू नारायण भातखंडे यांच्या बालपणीचा एक किस्सा सांगितला जातो. विष्णू भातखंडे यांचा जन्म झाला आणि जेव्हा ते रडले तेव्हा दूर वरून ऐकू येणाऱ्या बासरीचा आवाज ऐकून त्यांनी रडण्याचे थांबवले आणि हसायला लागले. तेव्हाच विष्णू यांच्या आई-वडिलांना आपल्या मुलामध्ये संगीताविषयी एक वेगळी प्रतिभा असल्याचे समजले. पंडित विष्णू नारायण भातखंडे यांचा जन्म 10 ऑगस्ट 1860 रोजी महाराष्ट्रातील वाळकेश्वर येथे कृष्ण जन्माष्टमीच्या दिवशी झाला. त्यांच्या बालपणातील एक प्रसिद्ध किस्सा ‘बाळाचे पाय पाळण्यात दिसतात’ या उक्तीची प्रचिती देतो. असे सांगितले जाते की, जन्मानंतर जेव्हा बालक विष्णू रडू लागले, तेव्हा दुरून येणारे बासरीचे मधुर सूर ऐकून त्यांनी तात्काळ रडणे थांबवले आणि त्यांच्या चेहऱ्यावर हसू उमलले. संगीताच्या सुरांना मिळालेली ही उत्स्फूर्त दाद पाहून त्यांच्या आई-वडिलांना आपल्या मुलामध्ये असलेल्या विलक्षण संगीत प्रतिभेची जाणीव झाली, ज्यांनी पुढे जाऊन भारतीय संगीत शास्त्राला एक नवी आणि शिस्तबद्ध ओळख मिळवून दिली. विष्णू भातखंडे हे लहानपणीच बासरी वादन शिकले. महाविद्यालयात शिकत असताना त्यांनी सतार वादन शिकले. सुरुवातीला गोपाळगिरी यांच्याकडे व त्यानंतरचे शिक्षण अंध वादक वल्लभदास दामुलजी यांच्याकडे त्यांनी सतार वादनाचे धडे घेतले. मुंबई येथील एल्फिन्स्टंट महाविद्यालयातून त्यांनी 1885 मध्ये बीए व त्यापुढे एलएलबीचे शिक्षण पूर्ण केले. 1884 मध्ये विष्णू भातखंडे पारशी संगीत प्रेमींनी चालवलेल्या ‘गायनोत्तेजक मंडळी’मध्ये सहभागी झाले होते. इथे त्यांना त्या काळातील नामांकित गायक वादकांचे गायन व वादन ऐकण्याची संधी मिळाली. ही संस्था त्यांच्या व्यासंगाची गंगोत्रीच ठरली व तिथे त्यांच्या संशोधनाला चालनाही मिळाली. संगीतशास्त्राच्या पुनर्रचनेचा पाया पंडित विष्णू भातखंडे यांनी ‘गायनोत्तेजक मंडळी’ या संस्थेत अनेक वर्षे विनावेतन संगीत अध्यापनाचे कार्य केले. या काळात त्यांनी केवळ विद्यादान केले नाही, तर अनेक दिग्गज कलाकारांकडून धृपद, ख्याल, होरी, तराणे आणि ठुमरी अशा विविध प्रकारच्या दुर्मिळ पारंपरिक चिजांचे संकलनही केले. या सखोल अभ्यासात त्यांच्या एक गोष्ट प्रकर्षाने लक्षात आली, ती म्हणजे प्रत्यक्ष गायले जाणारे राग आणि प्राचीन ग्रंथांमधील रागांचे वर्णन यात मोठी तफावत आहे. त्याकाळी स्वरलेखन पद्धती प्रचलित नव्हती आणि गायकांनाही राग-उत्पत्तीचे शास्त्रीय ज्ञान नव्हते. त्यामुळे मूळ रागांमध्ये बदल होऊन नवीनच प्रकार रूढ होत होते. जुने ग्रंथ संदिग्ध आहेत आणि त्यांचा व सध्याच्या गायकीचा ताळमेळ बसत नाही, हे विष्णू भातखंडे यांनी वेळीच ओळखले. त्यामुळे त्यांनी केवळ जुन्या ग्रंथांवर अवलंबून न राहता, सध्या उपलब्ध असलेली गायकी व ‘चिज’ हाच आधार मानून संशोधनाला सुरुवात केली. संगीतशास्त्र आणि प्रत्यक्ष सादरीकरण यांच्यातील दरी मिटवून, काळाशी सुसंगत अशी संगीतशास्त्राची नव्याने आणि शास्त्रशुद्ध मांडणी करण्याचे ऐतिहासिक कार्य त्यांनी हाती घेतले. संशोधन, संस्था आणि शास्त्र: भातखंडे यांची त्रिसूत्री आपल्या चालत्या वकिली व्यवसायावर तुळशीपत्र ठेवून पंडित विष्णू भातखंडे यांनी स्वतःला पूर्णतः संगीत संशोधनासाठी वाहून घेतले. या कार्यासाठी त्यांनी स्वतःवर अत्यंत कडक शिस्त लादली होती. 1904 ते 1909 या काळात त्यांनी संपूर्ण भारतभर भ्रमंती केली. या प्रवासात विविध संगीत केंद्रांना भेटी देऊन, तिथल्या विद्वान आणि कलाकारांशी चर्चा करून त्यांनी संगीताचा सखोल अभ्यास केला. दुर्मिळ ग्रंथ आणि हस्तलिखिते शोधून, त्यांचा बारकाईने अभ्यास करून त्यांनी भारतीय संगीताची नव्याने मांडणी केली. रागविचार, थाटपद्धती, वादी-संवादी आणि आरोह-अवरोह यांसारख्या क्लिष्ट विषयांवर त्यांनी ग्रंथांतून शास्त्रीय भाष्य केले. त्यांचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे त्यांनी विकसित केलेली सोपी आणि सुसूत्र ‘स्वरलेखन पद्धती’ (ज्याला भातखंडे लिपी असेही म्हटले जाते), ज्यामुळे संगीत कागदावर उतरवणे शक्य झाले. 1908 ते 1933 या काळात त्यांनी विपुल ग्रंथसंपदा निर्माण केली. भातखंडे यांचे त्यांचे कार्य प्रामुख्याने तीन स्तंभांवर उभे होते: 1. प्राचीन संगीत विद्येचे संशोधन. 2. आधुनिक काळाला साजेशा संगीतशास्त्राची नव्याने उभारणी. 3. या शास्त्राचा सर्वसामान्यांत प्रचार व प्रसार. संस्थात्मक उभारणी आणि वारसा केवळ पुस्तकी ज्ञान न देता, पंडित भातखंडे यांनी प्रत्यक्ष शिक्षणासाठी संस्थांचे जाळे विणले: बडोदे (1916): श्रीमंत सयाजीराव गायकवाड यांनी आपली सरकारी संगीत पाठशाळा भातखंडे यांच्याकडे सोपवली. ग्वाल्हेर (1918): महाराज माधवराव शिंदे यांच्या मदतीने ‘माधव संगीत महाविद्यालया’ची स्थापना केली. लखनौ (1926): स्थानिक कार्यकर्त्यांच्या मदतीने ऐतिहासिक ‘मॉरिस कॉलेज ऑफ हिंदुस्थानी म्युझिक’ स्थापन केले, जे आज ‘भातखंडे संगीत संस्थान’ म्हणून ओळखले जाते. या संस्थांसाठी त्यांनी पद्धतशीर अभ्यासक्रम आखला आणि त्यासाठी आवश्यक ‘क्रमिक पुस्तके’ही तयार केली. संगीतावर चर्चा घडावी आणि विचारांची देवाणघेवाण व्हावी, या हेतूने ‘संगीत परिषदा’ भरवण्याची मूळ संकल्पनाही भातखंडे यांचीच होती. त्यांच्या पुढाकाराने बडोदे, दिल्ली, वाराणसी आणि लखनौ येथे ऐतिहासिक संगीत परिषदा पार पडल्या. पंडित भातखंडे यांची ग्रंथसंपदा पंडित भातखंडे यांनी केवळ संशोधन केले नाही, तर ते संशोधन पुढच्या अनेक पिढ्यांना उपलब्ध व्हावे यासाठी विपुल लेखनही केले. त्यांची ही ग्रंथसंपदा संगीत क्षेत्रातील दीपस्तंभ मानली जाते. त्यांच्या या कार्याचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी मराठी भाषेत लिहिलेला सुमारे अडीच हजार पानांचा ‘हिंदुस्थानी संगीतपद्धती’ हा विशाल ग्रंथ आणि विद्यार्थ्यांसाठी दिशादर्शक ठरलेली ‘क्रमिक पुस्तक मालिका’. या सहा भागांच्या मालिकेतून त्यांनी तब्बल 1852 चिजांचे स्वरलेखन करून रागांचे मोठे भांडारच खुले केले आहे. याव्यतिरिक्त त्यांनी संस्कृतमध्ये ‘श्रीमल्लक्ष्यसंगीतम्’, ‘अभिनवरागमञ्जरी’ तसेच इंग्रजी भाषेतूनही भारतीय संगीताचा इतिहास आणि तुलनात्मक अभ्यास मांडणारे ग्रंथ लिहिले. स्वतःच्या लेखनासोबतच त्यांनी प्राचीन आणि दुर्मिळ संस्कृत ग्रंथांचे पुनरुज्जीवन करण्याचे महतकार्य केले. पुंडरीक विठ्ठल, लोचन कवी, व्यकंटमखी, भावभट्ट अशा अनेक प्राचीन शास्त्रकारांचे लुप्त होत चाललेले ग्रंथ त्यांनी संपादित करून पुन्हा प्रकाशित केले, ज्यामुळे जुन्या संगीतशास्त्राचा वारसा टिकून राहिला. भातखंडे यांच्या लेखनाचे आणखी एक रंजक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी धारण केलेली विविध टोपणनावे. त्यांनी स्वतःच्या नावाचा बडेजाव न करता, वेगवेगळ्या हेतूंसाठी वेगवेगळी नावे स्वीकारली. ‘लक्ष्यसंगीत’ ग्रंथासाठी त्यांनी ‘भरतपूर्वखंडनिवासी चतुर पंडित’ हे नाव घेतले, तर ‘हिंदुस्थानी संगीतपद्धती’साठी ‘विष्णुशर्मा’ हे नाव वापरले. त्यांनी रचलेल्या बंदिशींमध्ये ‘चतुर’ आणि ‘हररंग’ ही नावे आजही गाजतात, तर जुन्या संस्कृत ग्रंथांच्या प्रकाशनासाठी त्यांनी ‘भारद्वाजशर्मा’ हे नाव स्वीकारले होते. त्यांच्या या अतुलनीय योगदानाची दखल घेऊन भारत सरकारने 1961 मध्ये त्यांच्या स्मरणार्थ विशेष टपाल तिकीट प्रकाशित करून त्यांना आदरांजली वाहिली.